Phụ lục. Động từ có ý chí và động từ không ý chí

Tác giả Diep Anh Dao

Thế nào là động từ có ý chí, thế nào là động từ không ý chí?

Một cách dễ hình dung thì,

• Động từ ăn 食べる là động từ có ý chí. Vì bạn ăn nhờ vào ý chí của mình.

• Động từ rơi 降る trong mưa rơi (雨) が降るlà động từ không ý chí. Vì trời mưa nằm ngoài ý chí của bạn.

Vậy, làm sao xác định được cái nào là động từ có ý chí, cái nào không ý chí？

Động từ không ý chí, gồm:

(1) Đa số tự động từ （倒れる、残る). Chú ý đây chỉ là “đa số” và quy luật này chỉ là tương đối. Vẫn có các ngoại lệ khi tự động từ lại tỏ ra là động từ có ý chí. Các tự động từ này, chúng ta sẽ bàn ở bên dưới.

(2) Động từ ở thể khả năng. VD:聞こえる、書ける

(3) Ba động từ mặc định, gồm: (a) なる trong cụm 病気になる, (b) Động từ biết ＝わかる, (c) Động từ quên ＝忘れる. (4) Động từ ở thì quá khứ thể た。VD: した

Động từ có ý chí gồm:

(1) Tha động từ. Vd : 倒す、残す。

(2) Các tự động từ nhưng lại là động từ có ý chí: ở trình độ N3, chúng ta cần nắm 4 tự động từ có ý chí sau: 行く、起きる、踊る、回る.

(3) Một động từ mặc định của なる : trong cụm 先生になる. (4) Động từ ở thì hiện tại. VD : ～する

Vì sao các đối tượng nêu trên lại là động từ có ý chí, hay động từ không có ý chí.

(a) Hầu hết tự động từ đều là động từ không ý chí, vì sao?

Chuyện này cũng dễ hiểu vì tự động từ chủ trị mô tả trạng thái của sự vật, chỉ thấy trạng thái và mô tả lại mà không biết gì đến tác nhân gây nên vụ án hay trạng thái đó. Mà đã không có tác nhân gây nên thì nào có ý chí gì trong đó.

Tha động từ thì ngược lại với tự động từ, tha động từ chủ trị về tác nhân gây nên vụ án, nên tha động từ là động từ có ý chí.

Tuy nhiên đừng quên là có 4 ngoại lệ, đó là 4 tự động từ nhưng lại được tính vào động từ có ý chí nhé, đó là 行く、起きる、踊る、回る. Thuyết tương đối của Einstein áp dụng tại nơi này nhé. Quy luật này chỉ là tương đối thôi.

(b) Động từ ở thể khả năng là động từ không ý chí. Vì sao?

聞こえる・見える・書ける là động từ không ý chí. Nếu luận theo tiếng Việt, thì ta có thể sẽ nghĩ động từ thể khả năng là có ý chí chứ vì có ý chí thì mới có khả năng chứ. Tiếng Việt ta vẫn nói “tôi muốn có thể nói tiếng Nhật”, thì chẳng phải là có ý chí đấy sao!

Nhưng đó là cách hiểu, luận theo cách nghĩ của mình. Trong cách nghĩ của đội bạn (Nhật) thì bạn nghĩ khác. Bạn Nhật nghĩ là “thể khả năng” là động từ đặc tả một trạng thái. Với khả năng “có thể viết Kanji” là một trạng thái của con người bạn. Đó cũng chính là lí do mà động từ thể khả năng hay đi với trợ từ が, ko phải を。 Trong tiếng Nhât là sai nếu ta nói 漢字を書けたい.X

c) なる trong cụm 先生になる là có ý chí, còn なる trong cụm 病気になる là động từ không ý chí. Vì sao?

病気になるlà chuyện “bệnh hoạn”. Xưa nay sinh lão bệnh tử là chuyện của tự nhiên, nằm ngoài ý của con người.

Trong khi đó “先生になる” = trở thành giáo viên lại là chuyện có ý chí của bạn. Không ý chí học, không ý chí cưỡng lại vạn vật hấp dẫn liệu có thành sensei được hay không !